
دکتر اکبر کوشانفر
به هرگونه فعاليت جسمي و
ذهني هدف داري که به صورت فردي يا گروهي انجام پذيرد و موجب کسب لذت و
مهارتهاي زندگي اجتماعي کودک شود بازي ميگويند.
کودکان جهت شکوفايي
استعدادهاي نهفته، بروز خلاقيت رشد ذهني و اجتماعي خود نيازمند انديشه و
تفکر هستند و بازي بخش مهمي از اين نياز و مايهي اصلي اين تفکر و انديشه
است.
رشد
جسمي و روحي کودکان براي مواجهه با تفکرات پيچيدهي ذهني کودک بخشي از
فلسفهي بازي کودکان است بنابراين هر چه گستردهتر شفاف با پيچيدگيهاي
ذهني، سالم و اجتماعي باشد کودک از مصونيت رواني بيشتري برخوردار است.
کشف
دنياي اطراف مانند خشونت، همکاري، همدلي و مهرباني بخش ديگري از فلسفهي
بازي است. کودک حس کنجکاوي خود را از اين طريق ارضا ميکند و جسم و روان
خود را آرامش ميدهد و احساسات و مشکلات و مهارتهاي زندگي اجتماعي را پيدا
ميکند.
بازي از نگاه متخصصان علوم انساني بازي نيست، فرايندي است که
در اعتلاي هوش، دانايي، انسانيت و شخصيت کودک نقش قطعي دارد. مدتها است که
نقش بازي در کار آموزش کودکان مورد توجه قرار گرفته است و به اهميت آن در
رشد و پيشرفت کودکان توجه شده است.
بازي فرصت گرانبهايي براي يادگيري
فراهم ميسازد و در حقيقت روي تمام جنبههاي يادگيري کودک تأثير مثبت
ميگذارد و بر هوش و تکلم کودک ميافزايد. بازي ممکن است شادي بخش باشد ولي
در دوران کودکي يک کار جدي است. رابرت وايت ميگويد ساعاتي را که کودکان
صرف بازي ميکنند نميتوان به هيچ وجه تلف شده تلقي کرد بلکه ساعات مفيد
آموزش جسم و روان کودک است.
اثرات مهم بازي:
۱- رشد ذهني و هوش کودک:
بازي
نقش بسزايي در رشد هوشي کودک دارد در يادگيري زبان نقش بسيار دارد، با
مفاهيم ساخت فضا و شکل آشنا ميشود، بالقوه در تخيل کودک زمينهي بهتري
براي تفکر فراهم ميشود. کودکان باهوش از تنوع و خلاقيت بيشتري برخوردار
هستند و بازيهاي سازنده و اکتشافي در آنها بيشتر ديده ميشود.
۲- رشد عاطفي:
بازي
موجب ابراز احساسات، عواطف، ترس، ترديدها، مهر و محبت، خشم، کينه و
نگرانيها ميشود. برتري جوئي را ارضا ميکند، تمايل به جنگجويي و
ستيزهگري را کم ميکند بروننگري کودک را افزايش ميدهد. نقش بازي در رشد
جسمي کودک موجب رشد هم آهنگ دستگاهها و اعضاي مختلف بدن ميشود و باعث
تقويت حواس کودک ميشود، نيرو و انرژي بدن را به بهترين شکل مصرف ميکند و
کودک به توانمندي و بدني خود آگاهي پيدا ميکند.
۳- رشد اجتماعي:
بازي
دنياي اجتماعي کودک را گسترش ميدهد موجب شکوفايي استعدادهاي نهفته و بروز
خلاقيت ميشود. همياري و مشارکت کودک توسعه مييابد و موجب ارتباط کودک با
محيط بيرون و درون خانواده ميشود. با رعايت اصول و مقررات آشنا ميشود،
با سلسله مراتب آشنا و آن را رعايت ميکند. رقابت موفقيت و شکست را به طور
واقعي تجربه ميکند، قدرت ابراز وجود پيدا ميکند، از ترس،کمرويي و خجالت
بيهوده رها ميشود و حمايت از افراد ضعيف را مي آموزد.
انواع بازي:
کودکان
روحيات متفاوتي دارند و با توجه به ويژگيهاي خود بازيهاي مختلفي را
انتخاب ميکنند. عواملي که در انتخاب نوع بازي دخالت دارند عبارتند از سطح
رشد جسمي حرکتي، ميزان سلامتي، ضريب هوشي، جنسيت، خلاقيت و فرهنگ خانواده و
تفاوتهاي فردي است. بر همين اساس بازي به انواع گوناگون تقسيم ميشود.
۱- بازيهاي جسمي:
از
قديمي ترين نوع بازي است به ابزار مخصوص نيازمند است هم به صورت انفرادي و
هم به صورت گروهي انجام ميشود براي مصرف انرژي اضافي بدن و نجات يافتن از
خستگي و کسالت بسيار مفيد است و رفتارهاي ناآرام و پرخاشگري همراه با
عصبانيت را کاهش ميدهد.
۲- بازيهاي تقليدي:
کودک
به تقليد نقشهايي ميپردازد که آنها را باور دارد. بهترين شخصيتها براي
ايفاي نقش والدين، برادران، خواهران و دوستان هستند که از ايفاي نقش آنها
لذت ميبرد. در دورهي دبستان بيشتر نقش معلمان را تقليد ميکند. اين خود
آغازي است براي همآهنگي با گروههاي اجتماعي و ايفاي نقش زندگي.
۳- بازيهاي نمايشي:
کودک
با تقليد از بزرگترها از لباس و وسايل آنها نيز استفاده ميکند مانند
کودکي که کلاه و عينک پدر را ميزند يا دختري که کفش پاشنه دار مادر را به
پا ميکند. در ضمن بازيهاي نمادي، آموزشي، خلاقيتي که کودک از به وجود
آوردن چيزي عقايد و احساساتش را اظهار ميدارد مانند نقاشي، خميربازي،
پازل، مکعبهاي رنگي، دوخت و دوز و مهارت هاي دستي خود را نشان ميدهد و
اکنون انواع سي ديهاي آموزشي براي شناخت حيوانات و کارتونهاي سرگرم
کنندهي ملايم و آموزش زبان فارسي و انگليسي نيز در دسترس کودکان ميباشد.
محيط بازي:
محيط
بازي بايد ثابت باشد مثلاً يک اتاق که از لحاظ روشنايي و درجه حرارت در
جاي مناسبي قرار داشته باشد. کودکان بايد در اتاق بازي کنند و اسباب
بازيهاي آنها را نبايد از اتاق خارج کنند. اسباببازيها با سليقه و انتخاب
کودک تهيه شود که عمدتاً شامل نوزاد عروسکي و وسايل نوزاد، کاغذ و مواد
رنگي، سربازان عروسکي، عروسک کاغذي که بيانگر اعضاي خانواده باشد، خانه
عروسکي، توپ، مجسمههاي معروف کارتوني، ماشين، مجسمه حيوانات حداکثر از
تفنگ، مسلسل و ماشينهاي جنگي که تخيل پرخاشگري کودک را بر ميانگيزد کمتر
استفاده شود. از وسايل بازي فلزي سربي با رنگهاي آبي، سبز و قرمز که ايجاد
مسموميت ميکند و هم چنين از خميربازي که در بعضي کودکان ايجاد حساسيت در
دستها ميکند خودداري شود.
نقش والدين:
۱- به بازي کودکان اهميت بدهيم و تلاش کنيم تا بازيهاي کودکان متناسب با فرهنگ و ارزشهاي خانواده باشد.
۲- در بازي کودکان دخالت نکنيم اما راهنما و همبازي خوبي باشيم.
۳- کاري کنيم که بازي تجربه لذت بخش در ذهن کودک باشد و به تفکرات و شخصيت آنها بيشتر آشنا شويم.
۴- با توجه به روحيهي کنجکاو کودک، به گونهيي او را راهنمايي کنيم که به تفکر مثبت و خلاق و سازنده دست يابد.
۵- براي توقف کردن کودک امر و نهي نکنيم و مراقب باشيم در محيط بازي آسيب جسمي، فکري و رواني نداشته باشد.
۶- نوع و مدت بازي کودک را طوري کنترل کنيم که از فشارهاي هيجاني و روحي مانند بازيهاي رايانهيي بيشتر از حد نباشد.
۷-
آداب اجتماعي و چگونگي رفتار با ديگران را به طور غيرمستقيم به آنها
بياموزيم و از محدود کردن بپرهيزيم و کلمات سلام، متشکرم را به آنها
يادآوري کنيم.
۸- براي انتخاب همبازي خوب فرزندمان را غيرمستقيم
راهنمايي کنيم و اجازه دهيم همبازيهايش از اسباب بازيهاي او استفاده کنند
زيرا حس نوع دوستي و ارتباط با ديگران در او تقويت ميشود.
۹- براي
تقويت حس همکاري و مسووليت پذيري فرزندمان با او توافق کنيم پس از بازي
اسباب بازيهاي خود را جمع کرده و سرجايش بگذارد وگرنه دفعهي بعد اجازهي
استفاده از آنها را ندارد.
۱۰- در همبازي شدن باکودک در منزل، ارتباط عاطفي بين ما و کودکمان تقويت خواهد شد.
۱۱-
اسباب بازيهاي گران قيمت ممکن است وسيلهي بازي مفيدي نباشد هنگام خريد
بايد توجه داشته باشيم اسباب بازي بتواند خلاقيت، سازندگي را رشد دهد.
۱۲-
اگر کودکان هنگام بازي با هم اختلاف پيدا کردند اجازه دهيد خودشان مشکل را
حل کنند در صورتيکه اختلاف تشديد شد آنها را از هم جدا کنيم و هرگز از
يکي از طرفين جانبداري نکنيم.
۱۳- در محيطهاي بازي کودکان مثل پارک
اجازه دهيم کودکان با هم دوست شوند و بازي کنند، وارد محيط بازي کودکان
نشويم و از همبازي شدن با افراد بزرگتر به خصوص نوجوانان اکيداً جلوگيري
کنيم.
۱۴- کودکان بايد به مجموعهيي از بازيهاي جسمي، اجتماعي، عاطفي
و ذهني بپردازند. هنگامي که از يکي از بازيها مانند رايانه هميشه استفاده
کنند از رشد اجتماعي، جسمي و عاطفي محروم ميشوند و احتمال بروز خشونت،
عصبانيت و پرخاشگري در آنها افزايش مييابد.
۱۵- کودکان همواره و در
هر زمان نيازمند بازي هستند پس اسباببازي مناسب در هر مکان و مسافرت
همراه خود داشته باشيد و در نتيجه اينکه بازي دنياي کودکان است با دنياي
کودکان بازي نکنيم.
بازي درماني:
ويرجينيا
واسلاين يکي از درمانگران مطرح بازي درماني است در سال ۱۹۸۲ اصول و
پايههاي روش بازي درماني را معرفي کرد معتقد است بدون رعايت اين اصول
رابطه و شرائط اوليه براي بازي درماني ايجاد نخواهد شد. درمانگر بايد به
يک رابطهي گرم و دوستانه با کودک بپردازد. اين رابطه اهميت شايان توجهي بر
مؤثر بودن اين روش خواهد داشت. رابطهي خوب بدون قيد و شرط اولين گام در
شروع درمان است و کودک بدون در نظرگرفتن ويژگيهاي خوب و بدي که دارد مورد
پذيرش قرار ميگيرد عکس اين حالت زماني است که والدين به کودک ميگويند که
چون اين کار بدي را که انجام دادي ديگر دوستت ندارم گفتن چنين مطالبي به
کودک پيغامي ميرساند که احساس پذيرش بدون قيد و شرط را خدشهدار ميسازد
کودک احساس کند او را بدون در نظر گرفتن کارهايش دوست دارند و موجود
ارزشمندي است کاري که توسط او انجام شده است نه شخصيت او و چنين احساسي در
کودک زنده شود احساس آزادي در عمل و رفتار در کودک به وجود آيد و کودک
بتواند احساسات خود را بدون محدوديت ظاهر سازد و رفتارهايي که از کودک سر
ميزند درمانگر به موقع وارد عمل شود و با مداخله و استفاده از رفتارهاي
جانشين به کودک کمک کند.
در جريان بازي درماني
بيشترين نقش را کودک ايفا ميکند درمانگر هيچ نوع بازي و شرايطي براي کودک
القاء نميکند. درمانگر به عنوان هدايت کننده، روش بازيهاي او را پيگيري
ميکند. بازي درماني به صورت تدريجي ادامه و گسترش مييابد تا به نتيجهي
مورد نظر و مطلوب برسد. بازي درماني در کلينيکهاي مشاوره و در اتاق بازي
که وسايل بازي قرار دارد انجام ميشود اما در هر حال در هر مکاني که مجهز
به يک دسته وسايل مورد نياز براي بازي باشد که رفتار کودک را محدود ننمايد
ميتوان انجام داد. اين روش گاه در مهدکودک نيز ممکن است. کارشناسان بازي
درماني در زمينههاي متفاوت رشد جسمي و روحي و وابستگي کودک آموزشهاي
جامعي ديدهاند که چگونه از بازي به عنوان وسيلهيي براي درک کودک و
برقراري ارتباط با او در زمينهي احساسات و رفتارش استفاده کنند و تنشها در
خانواده را به درک دوستي و سلامت تبديل کنند و مشکلات رفتاري، افسردگي،
ترسهاي کودکان، شب ادراري، ناخن جويدن، دروغ گفتن، پرخاشگري را ميتوان با
اين روش درمان نمود.